Dende 1973 estudiando, divulgando e defendendo o patrimonio natural galego

sghn@sghn.org

PROXECTO DE ESTACIÓN DE ESQUÍ EN PENA TREVINCA
Actuacións da SGHN-Ourense

De seguido transcríbese o informe que a S.G.H.N.-Delegación Ourense remiteu o 14-11-2001 ó Ministerio de Medio Ambiente, o 28-11-2001 ó Ministerio de Pesca y Alimentación e o 08-02-2002 á Deputación Provincial de Ourense en relación ó Proxecto de estación de esquí en Pena Trevinca (Ourense):

Dende o ano 2000, un particular tenta por tódolos medios vender á opinión pública un proxecto denominado “Estación de Esquí e Montaña en Peña Trevinca (A Veiga, Ourense)” e "garantiza" o éxito económico do proxecto, a creación de postos de traballo e o respeto para o medio ambiente. Como iste proxecto se ubica nuha zona ourensana de alta montańa con valores naturais relevantes, a Delegación da Sociedade Galega de Historia Natural en Ourense realizou a seguinte análisis baseada na información recollida nos medios de comunicación social, entrevistas e datos propios.

1. Antecedentes

1.1. Custe do proxecto

Nun principio falouse dun investimento de 6000 millóns de pesetas, que logo se reduciron a 4000, aínda que ó parecer serían 4.500 a investir en dúas fases. Para conseguir esta cantidade, o autor do proxecto propón formar unha entidade xurídica cun capital social de 1000 millóns de pesetas que aportarían: as Comunidades Autónomas de Galicia e Castela-León; as Deputacions de Ourense e Zamora; os Concellos de A Veiga e Porto, a Comunidade veciñal e outras persoas físicas e xurídicas. Así, a Comunidade veciñal aportaría o 5% en terreos, a iniciativa privada o 10-20% e as entidades públicas, o 75-85% restante.

Dise que o investimento estimado para a 1ª fase é de 3.200 millons de pesetas, dos cales un 40% (aprox. 1.300 millons) preténdense extraer de subvencións oficiais (Fondos Europeos, Estado, Autonomías) e o 60% restante (aprox. 1.900 millóns) de “Aportacións” financiadas con créditos e hipotecas.

1.2. Postos de traballo

Prométense 80 directos e máis de 240 indirectos. Sen embargo afírmase que a explotación funcionaría 150 días o ano como máximo; con 100 días de baixa actividade e 50 de alta. O persoal necesario calculado é de 30 persoas para o período baixo e 60 para o alto.

1.3. Respeto para o medio ambiente

A estación de esquí situaríase no lugar denominado “O Chouzo do Escabadoiro” (U.T.M. 29TPG8078), no concello ourensano de A Veiga, o sur do de Carballeda de Valdeorras e o oeste do zamorano de Porto. Para chegar a esta paraxe o promotor pretende que se abran tres novas estradas cunha lonxitude total de 23,5 km e unha explanación de ata 14 m; nalgunha a pendente acadaría o 10%.

Ademáis tenderíanse 20 km de líñas eléctricas, xunto cos transformadores correspondentes e construiríanse edificios, depósitos, viais, dezaoito ou dezanove pistas de esquí, un heliporto e un aparcamento para 1600 veículos (1.500 particulares e 60 autobuses). Este gran aparcamento da idea da magnitude das obras a realizar tendo en conta que equivale a 19 ou 20 campos de fútbol.

A auga potable captaríase dos mananciais existentes nos cumios de “O Xencianal” e a destinada ó uso industrial extraeríase do río Xares. Para almacena-las enormes cantidades que precisa a estación, construiríanse grandes depósitos.

As augas residuais trataríanse nunha depuradora dimensionada para unha poboación de 2.500 habitantes. A depuradora vertería no río Xares, ó que tamén irían a parar as augas pluviais e as de escorrentía.

A superficie total ocupada sería de 600 ha, algo menos que a urbana correspondente a capitalidade provincial que é de 880 ha. En canto á afluencia humana manexase a cifra de 250.000 persoas por ano, coa presencia diaria de 3000 ou 7500, segúndo as fontes. Conven suliñar que o concello de A Veiga, cunha superficie de 29.049 ha, ten unha poboación de 1498 habitantes, cunha densidade de 5,1 por km2.

2. Discusión

2.1. Custe do proxecto

Na entidade xurídica que pretende crear o promotor para poñer en marcha o proxecto, o investimento inicial privado é dun 10 a un 20%; o resto é diñeiro público de institucions ás que se lles fixa unha cota en función da súa influencia e peso político. A forzada inclusión da Comunidade veciñal, que é unha entidade xurídica privada, resulta obligada por se-la propietaria dos terreos comunais nos que se pretende ubicar a explotación de esquí. A súa aportación en terreos valórase en 50 millóns de pesetas, equivalentes o 5% dos 1.000 millóns iniciais.

Así, descontando a participación veciñal, o investimento público sería dun 75 a un 85%. Ó parecer ista porcentaxe descendería ó 40% no transcurso da denominada 1ª fase do proxecto, baseándose nas hipotecas sobre as obras realizadas cos 950 millóns iniciais e con créditos bancarios. En canto á necesidade destes créditos e hipotecas non queda clara se como se afirma hai un grupo de inversores locais que xa teñen cubertos 4.000 millóns de pesetas.

A participación da Junta de Castilla-León non parece consolidada e, pola súa banda, a Comunidade veciñal esixe o pago anual de 20 millóns de pesetas como arrendamento dos terreos, cantidade que o promotor considera imposible de pagar co volumen de ingresos previsto.

2.2. Postos de traballo

Dos que se indican, seis corresponden á dirección; o que representa o 10% do total en tempada alta e o 20% en tempada baixa. Estos postos directivos considéranse fixos e aproximadamente representan o 33% dos soldos do persoal.

2.3. Efectos sobre o medio ambiente

A estación de esquí ubícase na zona de maior altitude de Galicia, característica que, ata agora, mantivoa relativamente illada e conservada. Os impactos negativos que a explotación xeneraría sobre a xea, flora e fauna virían determinados, mentras se desenvolven as obras, en primeiro lugar polos movementos de terras e as ocupacións de solo para a urbanización propiamente dita, as pistas de esquí e os remontes; en total unhas 80-100 ha. Ademáis existe unha zona de influencia doutras 500-520 ha, tamén afectada por edificacións de varias clases, captacións de agua, depósitos, viais e estradas.

Os impactos inciden directamente sobre aspectos físicos tan importantes como os cumios, as cabeceiras e concas dos ríos Xares e Bibei e as lagoas glaciais que aínda se conservan. Entre os impactos cumpre salientar os seguintes:

• Pena Negra (2119 m de altitude s.n.m.): instalación de telesilla cuatriplaza e hangar.
• Pena Trevinca (2127 m de altitude s.n.m.): instalación de telesilla cuatriplaza e hangar.
• Cumios de O Xencianal (2029, 2039, 2028 y 2042 m de altitude s.n.m.): captación de mananciais de augua potable; construcción dun depósito de 500 m3; construcción dun edificio para tratamento e bombeo. Estos cumios distan uns 600 m. en dirección S.O de Pena Trevinca.
• Alto da Xurbía (2053 m de altitude s.n.m.): instalación de telesilla cuatriplaza e hangar.
• Piatorta (2010 m apróx. de altitude s.n.m.): instalación de telesilla cuatriplaza e hangar
• Zona intermedia entre Pena Negra e Pena Trevinca: construcción de edificio, cafetería, fosa séptica; depósito de 15.000 m3 para auga industrial; compresores, circuitos e 80 canóns de auga. Edificio Pico: Cafetería, fosa séptica, garaxe para motos de neve. Edificio en zona de ampliación: similar ó anterior.
• Río Xares: Unha ponte para o vial da urbanización; pistas de esquí e catro pontóns para as mesmas; captación de auga industrial; depuradora na marxe esquerda, no límite perimetral da estación; urbanización de 500 m de marxes. Ó río verterían directamente as augas pluviais e as de escorrentía.
• Regato da Xurbía: construcción dun pontón para a pista de esquí e a propia pista.
• Regato do Escabadoiro: canalización e reforma á entrada da estación. Ó regato verterían directamente as augas pluviais e as de escorrentía.
• Río Bibei: Afectado o río e toda a súa conca dende o pobo de Porto (Zamora) por unha das estradas de nova construcción para o acceso á estación.
• Lagoas de O Celo e A Serpe: Afectadas por unha das estradas de nova construcción para o acceso á estación.
• Lagoas de Piatorta: afectadas polo trasego de persoas.

Na fase de explotación, xunto coas ocupacións xa realizadas, os impactos serían producidos polo tráfico automóbil ó longo das estradas de acceso e na estación, con vertebrados atropellados, contaminación, ruido e lixo, engadido ó que xeneraría a elevada presencia humana, con pisoteo de grandes superficies, ruido e desperdicios. Ó respecto hai que indicar que a xeneración prevista de residuos sólidos urbáns é de 3-8 Tm/día.

2.4. Efectos sobre a fauna e flora

No Macizo contabilizáronse 1 peixe, 12 anfibios, 13 réptiles, 100 aves e 36 mamíferos. Para algúns anfibios Trevinca sinala o límite altitudinal da súa distribución coñecida; hai un endemismo monotípico como é a Salamantica galega (Chioglossa lusitanica), que acada na zona os 1.300 m. Outro endemismo ibérico, o Limpafoantes común (Lissotriton boscai), chega ós 1600 m.; o Limpafontes verde (Triturus marmoratus) está presente ata os 1.700, a Rá patilonga (Rana iberica), a Estroza (Hyla arborea) e a Rá verde (Pelophylax perezi) ata os 1.800 e o Sapo correqueiro (Bufo calamita), o Sapo cunqueiro (Bufo bufo) e a Rá vermella (Rana temporaria), que chegan ós 1.900 m.

Tamén os réptiles están presentes en Trevinca, con varios endemismos, como o Lagarto das silvas (Lacerta schreiberi), ata os 1500 m, a Lagartixa da serra (Iberolacerta monticola, presente dende os 1400 m) e a Lagartixa galega (Podarcis bocagei), que acada no Macizo os 1850 m de altitude. Existen ademáis outras especies eurosiberianas como a Cobra lagarteira común (Coronella austriaca), e mediterráneas como o Lagarto arnal (Timon lepidus), o Esgonzo común (Chalcides chalcides), a Cobra rateira (Malpolon monspessulanus), a Cobra lagarteira meridional (Coronella girondica) e a Víbora de Seoane (Vipera seoanei cantabrica).

Entre as aves destaca a presencia da Águia real (Aquila chrysaetos), o Butre leonado (Gyps fulvus), a Perdíz charrela (Perdix perdix) ó bordo da extinción, o Búfo real (Bufo bufo) en idéntica situación que a anterior, o Merlo rubio (Monticola saxatiles), a Choia biquivermella (Pyrrhocorax pyrrhocorax), a Gralla cereixeira (Corvus monedula) e o Corvo viaraz (Corax corax). O Somorgullo pequeno (Tachybaptus ruficollis) aniña na Lagoa de O Celo, xa no límite altitudinal da especie polo que a súa cría pode considerarse como excepcional. Nesta lagoa tamén está presente o Alavanco real (Anas platyrhynchos).

En canto ós mamíferos destacan o Lobo (Canis lupus), o Raposo (Vulpes vulpes,) o Armińo (Mustela erminea), o Tourón (Mustela putorius), a Marta (Martes martes), a Garduña (Martes foina), o Teixugo (Meles meles), a Londra (Lutra lutra), a Algaria (Genetta genetta), o Gato bravo (Felis silvestris), o Porco bravo (Sus scrofa) e o Corzo (Capreolus capreolus).

Na flora hai que sinala-la presencia de numerosos taxóns con maior ou menor grado de endemismo. Ó respecto indícanse unhos 25-30, dos cales polo menos 12 serían endemismos exclusivos de Trevinca. Na realidade o coñecemento actual e a investigación das especies botánicas, neste e noutros macizos ourensanos, non é o axeitado e precisase tempo para a realización de estudos de maior profundidade. Como endemismos exclusivos de Trevinca citanse os seguintes: Agrostis tilenii, Campanula cantabrica occidentalis, Desmazeria marina pauciflora, Dianthus merinoi, Genista sanabrensis, Helianthemun croceum rothmaleri, Jasione brevisepala, Luzula caespitosa, Potentilla recta asturica, Santolina rosmarinifolia semidentata y Thymelaea coridifolia dendryobryum.

2.5. Protección legal

O Macizo de Trevinca é un espacio natural protexido, dende xuńo de 1991, polas Normas Complementarias e Subsidiarias de Planeamento da Xunta de Galicia e polas Normas Subsidiarias de Planeamento da Veiga aprobadas o 15 de abril de 1997. Ademáis, de acordo coa transposición ó ordenamento xurídico español da Directiva 92/43/CEE, figura incluído na proposta para a Rede Europea Natura 2000. A Xunta de Galicia non tivo mais remedio que incluílo provisoriamente no “Rexistro Xeral de Espacios Naturais”, por Orde do 7 de xuño do 2001, publicada no Diario Oficial de Galicia nº 118 do 19-06-01.

3. Conclusións

O éxito económico da explotación proxectada descansa en subvencións públicas a fondo perdido. Non embargante a participación pública non parece necesaria se, como se afirma na prensa, hai un grupo de inversores locais que xa teñen cubertos 4000 millons de pesetas. De calquera maneira, os ingresos previstos para un investimento de 4500 millóns de pesetas non van producir os rendementos suficientes (segundo publica a mesma prensa que se ocupa de promociona-la explotación) para pagar o aluguer das 600 ha veciñais fixado en 20 millóns anuais.

Os investimentos económicos e os postos de traballo que se crearían son obxecto dunha activa campaña de publicidade que está xenerando unas expectativas esaxeradas, (concesión do Leader Plus, retorno de emigrantes, a solución económica para a zona e subvencións aseguradas de todo tipo, entre outras) para xustificar a utilización de fondos públicos. Non embargante, no mellor dos casos crearíanse unhos cantos postos de traballo temporal e precario, que non acadan sequera os seis meses continuados, excepto para os directivos que é fixo.

Esta clase de proxectos, logo das presuntas ganancias empresariais iniciais, acaban sempre a cargo das Administracións Públicas, é decir, pagadas as súas cuantiosas perdas e millonarios déficits por tódolos cidadans. Na provincia de Ourense hai dous exemplos notorios que son o Clube Náutico de Castrelo de Mińo e a estación de esquí, “Manzaneda Estación Invernal, Sociedad Anónima” (M.E.I.S.A.), da que, por certo, foi administrador prominente, durante moitos anos, o particular que agora promove esta nova aventura económica.

En canto ó medio natural, non existe salvagarda posible cunha explotación como a que se pretende e non parece probable, polo tanto, que se lle destinen fondos europeos. Así, o impacto sobre a xea sería moi grave, coa súa destrucción na zona de obras e na superficie ocupada polas dezaoito, dezanove pistas de esqui, e total para a fauna e flora. Hai que considerar que, por exemplo, a densidade poboacional aumentaría de 5,1 habitantes por km2 (media do concello moi superior á real da zona explotada) a 500 e aínda 1333 habitantes por km2, de acordo coas cifras de afluencia publicadas. A todo isto, o promotor, como medida correctora concreta, construiría unha E.D.A.R. (estación depuradora de augas residuais) que unicamente depuraría un tercio dos verquidos residuais desta enorme poboación.

A S.G.H.N.-Ourense solicitou que, ó abeiro da normativa comunitaria e española vixente e no uso das atribucións que lle competen, o Ministerio de Medio Ambiente, o Ministerio de Pesca e Alimentación e a Deputación Provincial de Ourense, aseguren a conservación íntegra deste espacio natural, impidan a construcción de estradas e calquera outra obra lesiva a cargo do Plan Leader Plus, non destinen subvencións ou axudas para a súa destrucción e rexeiten esta iniciativa particular que, ó igual que outras e polas súas cuantiosas perdas económicas, acaban sempre “socializadas”, con cargo ós presupostos do Estado ou das Comunidades Autonómicas.